Thairath Logo
กีฬา

สุขภาพหรรษา : ปฐมบท ไวรัสจาก สัตว์ (แมลง) สู่คน

โดย หมอดื้อ
8 มี.ค. 2563 05:02 น.
Share :
line-share-logo

ศ.นพ.ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา ศูนย์วิทยาศาสตร์สุขภาพโรคอุบัติใหม่ สรุปโดยสังเขปจากการศึกษาโรคสัตว์สู่คน ต้นแบบคือโรคหมาบ้าตั้งแต่ปี 1984 โรคที่มาจากสัตว์ป่า โดยเฉพาะในค้างคาวไทยตั้งแต่ปี 2000

ณ ปัจจุบันนี้ เป็นที่ยอมรับแล้วว่าหายนะที่จะเกิดขึ้นกับมนุษย์ มีส่วนหรือความเป็นไปได้ที่จะเกิดจากเชื้อโรคโดยเฉพาะไวรัสที่ส่งผ่านมาจากสัตว์โดยตรงสู่คนหรือมีตัวกลางจากแมลง ยุง เห็บ ไร ริ้น

ทั้งนี้ เมื่อกว่า 20 ปีที่แล้ว เริ่มเป็นที่รับทราบว่าไม่ต่ำกว่า 60-70% ของเชื้อก่อโรคในคนมีต้นตอจากสัตว์ทั้งสิ้น และมีศักยภาพในการทำให้เกิดโรคอุบัติใหม่ที่จะสร้างผลกระทบในวงกว้าง ทั้งจากการเกิดโรคระบาดและในการกระทบเศรษฐกิจ โดยเฉพาะจากไวรัส RNA ที่สามารถผันแปรรหัสพันธุกรรม ซึ่งเอื้อต่อการตั้งตัวในสัตว์ต่างชนิด จากตระกูลแรกและเป็นหนทางสู่คนในที่สุด

การที่เชื้อจะเข้าคนได้นั้นจะต้องมีการสมยอม ให้เชื้อผ่านเข้าเซลล์และเนื้อเยื่อได้ แต่แม้จะมีการสมยอมก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าจะต้องเกิดโรคหรือมีอาการเสมอไป ทั้งนี้ กระบวนการที่ก่อให้เกิดโรคจำเป็นจะต้องมีขั้นตอนหลบหลีก จากระบบป้องกันภัยของคน และเมื่อมีการตั้งตัวโดยเริ่มขยายจำนวนได้แล้ว จึงจะมีกลไกในการทำร้ายเซลล์ ไม่ว่าจากการกระตุ้นให้มีการอักเสบมากเกินพอเหมาะพอควร หรือเป็นกระบวนการแฝงอาศัยอยู่ในเซลล์ ดูดพลังงานจนเซลล์หมดกำลัง (bioenergetic failure) อีกทั้งไม่ยอมให้ระบบกำจัดสิ่งแปลกปลอมขจัดตัวเชื้อโรคออกจากเซลล์ ความรุนแรงหรืออาการมีได้ตั้งแต่อาการน้อยมากจนแทบไม่รู้สึกถึงรุนแรงมาก กระทั่งถึงเสียชีวิต

นอกจากนั้นเมื่อมีการสมยอมเกิดมีอาการแล้วอาจจะยังตัดกันไม่ขาด ยังคงหลบซอกซอนอยู่ในร่างกายตำแหน่งใดตำแหน่งหนึ่ง ซึ่งไม่จำเป็นต้องเป็นที่เดิม และเกิดโรคซ้ำซ้อนขึ้นมา แม้ว่าจะผ่านไปหลายเดือนจนเป็นปีก็ตาม เช่น ในโรคไข้เลือดออกอีโบลา สมองอักเสบนิปาห์ และโรคซิกา (zika) และโดยที่ในระหว่างที่มีการสมยอมนั้นยังมีการแพร่ให้คนอื่นได้ และเป็นกระบวนการสำคัญอีกอย่างในการพัฒนาการแพร่กระจายของเชื้อ โดยที่การติดต่อทางการหายใจ (airborne) ถือเป็นขั้นตอนที่มีประสิทธิภาพที่สุดของเชื้อโรค

และเชื้ออุบัติใหม่เหล่านี้เนื่องจากคนไม่เคยสัมผัสมาก่อน ดังนั้น จะไม่มีภูมิคุ้มกันเลย ทำให้โรคอาจจะมีความรุนแรงมาก

ตัวอย่างที่สำคัญในการที่ต้องอาศัยสัตว์ชนิดจำเพาะในการแพร่เชื้อ เช่น ไวรัสอีโบลา โดยในทวีปแอฟริกาจะมีค้างคาวอย่างน้อยสามสายพันธุ์ซึ่งมีถิ่นฐานจำเพาะ และค้างคาวแต่ละชนิดจะฟูมฟักและแพร่ไวรัสอีโบลาชนิดจำเพาะเท่านั้น เช่น zaire Sudan cote d’ivorie virus เป็นต้น

หนทางในการก่อโรคในคนยังเกิดขึ้นได้จากการที่คนไปรุกล้ำป่า จับสัตว์ป่าฆ่ากิน ซึ่งทำให้มีโอกาสสัมผัสกับเลือด อวัยวะ สิ่งคัดหลั่งต่างๆ และแพร่ไปยังคนในครอบครัว เช่น ในกรณีของอีโบลา โดยที่มีการติดต่อผ่านจากการสัมผัสแม้กระทั่งเหงื่อ สิ่งคัดหลั่งแทบทุกชนิด แม้กระทั่งเมื่อเสียชีวิตไปแล้ว กระบวนการในการประกอบพิธีศพ ทำให้เชื้อโรคแพร่กระจายไปได้

อาการที่เกิดขึ้นจากเชื้อเหล่านี้ยังซับซ้อนตามความแตกต่างของสายพันธุ์ไวรัส เช่น ไวรัสนิปาห์ สายพันธุ์มาเลเซีย จะมีการส่งผ่านเชื้อจากค้างคาวมายังสัตว์อื่น เช่น หมู ม้า และไปยังสัตว์ที่มากินซาก เช่น หมา และอาการที่เกิดขึ้นในคนจะเป็นอาการทางสมองโดยกลไกเป็นเส้นเลือดเล็กๆ อักเสบทั่วไป และแม้ว่าจะหายแล้วก็ตามยังสามารถเกิดกลับเป็นใหม่ได้ แต่อาการจะต่างจากเดิมโดยเชื้อจะฝังตัวอยู่ที่เปลือกสมอง แทนที่จะเป็นเส้นเลือด ไวรัสนิปาห์สายพันธุ์บังกลาเทศ จะก่อโรคในคนผ่านจากการที่ค้างคาวมากินน้ำที่ชาวบ้านรองจากผลไม้ และไวรัสจะปะปนอยู่ในน้ำผลไม้ดังกล่าว และเมื่อดื่มทำให้เกิดโรคสมองอักเสบและปอดอักเสบ แทนที่จะเป็นทางสมองอย่างเดียว โดยที่มีความรุนแรงและอัตราเสียชีวิตสูงกว่าสายพันธุ์มาเลเซีย

ในประเทศไทยเองพบว่าค้างคาวไทยมีทั้งสองสายพันธุ์

สำหรับในโรคหมาบ้านั้น มีความซับซ้อนในตัว ทั้งนี้เนื่องจากไวรัสที่มาจากหมาบ้าตัวเดียว สามารถก่อโรคที่มีลักษณะแตกต่างกัน คือ กลุ่มอาการคลุ้มคลั่ง กลัวน้ำ กลัวลม และกลุ่มที่สงบ โดยมีอัมพาตแขนขาและหายใจไม่ได้ ทั้งนี้โดยที่การวิ่งในเส้นใยประสาทจากที่หนึ่งไปยังเซลล์สมองอีกที่หนึ่งมีลักษณะเหมือนกัน แต่ทั้งนี้กลุ่มอาการแรกมีอัตราการวิ่งและการผลิตเพิ่มจำนวนเร็วกว่าและมากกว่าตามลำดับ

แสดงว่าตัวชนิดของเชื้อเองอย่างเดียวที่เข้าร่างกายไม่ได้เป็นตัวกำหนดอาการ

อีกประการที่สำคัญก็คือเชื้อไวรัสที่มาจากหมา และที่มาจากค้างคาว เมื่อก่อให้เกิดโรคในคนจะมีลักษณะแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

มิหนำซ้ำจากการศึกษาค้างคาวไทย ซึ่งประเทศไทยจัดอยู่ใน “โลกเก่า” จะไม่สามารถนำและแพร่เชื้อไวรัสหมาบ้าได้ แต่กลับเป็นไวรัสพี่น้องของหมาบ้า

ขณะที่ค้างคาว ทวีปอเมริกา ซึ่งจัดเป็น “โลกใหม่” กลับนำและแพร่เชื้อไวรัสหมาบ้าได้ กระนั้นอาการก็ยังแตกต่างกันกับโรคหมาบ้าที่มาจากหมาโดยตรง

ทั้งหมดที่กล่าวข้างต้นแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการรับรู้ กระบวนการขั้นตอนที่จะทำให้มีวิวัฒนาการของเชื้อโรค ทั้งนี้โดยผ่านจากสัตว์ป่าต้นตอ เช่น ค้างคาวจากชนิดหนึ่งไปยังค้างคาวอีกชนิด ไปยังสัตว์บก จนกระทั่งถึงคน

ภาวะบีบคั้นที่ทำให้มีการผันแปรเหล่านี้ แท้ที่จริงเกิดจากน้ำมือของมนุษย์เอง เป็นการทำลายระบบนิเวศ ทำให้มีการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิประเทศ อากาศ อุณหภูมิ การเคลื่อนย้ายปรับเปลี่ยนถิ่นฐาน และกระบวนการในการดำรงชีวิตของสัตว์

และในที่สุดเป็นที่มาของเชื้อไวรัสโคโรนา ซึ่งในมนุษย์มีตั้งแต่ไข้หวัดธรรมดาจนถึงมีความรุนแรงค่อยๆเพิ่มขึ้น จนเป็นทวีคูณดังในโรคซาร์ส เมอร์ส ที่ยังแฝงตัวในอูฐ จนกระทั่งไวรัสปอดบวมจีน Novel CoV 2019 ที่มีแนวโน้มในการแพร่จากคนสู่คนได้ โดยที่ความรุนแรงจะอยู่ในระดับใดยังเป็นที่ต้องติดตามอย่างใกล้ชิด.

หมอดื้อ

อ่านเพิ่มเติม...
สุขภาพหรรษาหมอดื้อโควิด-19ค้างคาวไวรัสอู่ฮั่นโรคอุบัติใหม่